Rijksarchief in België

Ons collectief geheugen !

FR | NL | DE | EN
Menu

Wereldoorlog I

Kleine letters  Normale letters  Grote letters

Diverse archiefvormers hebben rijke archieven nagelaten met betrekking tot de Eerste Wereldoorlog. Naar aanleiding van de herdenkingen in 2014-2018 werden vele reeksen gedigitaliseerd: niet alleen foto’s en affiches, maar ook omvangrijke reeksen eersterangsbronnen zoals de archieven van de Raad van Vlaanderen en de oorlogsverslagen van de parochies. Het gaat zowel om archieven gevormd tijdens de oorlog als om collecties die achteraf werden aangelegd. De in 1919 opgerichte Commissie voor Oorlogsarchieven speelde hierin een belangrijke rol.

Deze documenten hebben betrekking op de meest uiteenlopende aspecten van het conflict: de invasie, de moordpartijen op burgers, de campagnes ter bescherming van het erfgoed, de militaire operaties aan het IJzerfront, het dagelijks leven, de opvang van Belgische vluchtelingen in het buitenland, de vernietiging van het industriële apparaat, de bevrijding van het grondgebied, de overwinningsceremonies, enz.

Foto’s, tekeningen, affiches en voorwerpen

De rijke iconografische collectie over de Eerste Wereldoorlog, die bewaard wordt in het Algemeen Rijksarchief, kwam tot stand door een grootschalige inzamelingsactie onmiddellijk na de oorlog. Duizenden foto’s en tekeningen illustreren diverse aspecten van de ‘Groote Oorlog’: de invasie, militaire operaties aan het IJzerfront, het dagelijks leven van de soldaten, de propaganda, de opvang van Belgische en buitenlandse vluchtelingen, de collaboratie, de weerstandsnetwerken, de bevrijding, enz. De collectie (gekleurde) affiches toont de krachtige beeldentaal waarmee de oorlogvoerende partijen propaganda voerden (1017 items); ook de tekstaffiches uit Hasselt geven een indringend beeld van de impact van de oorlog op het dagelijks leven van de bevolking (1022 items). Dat geldt ook voor de collecties medailles en andere voorwerpen (speldjes, linten, gezelschapsspelen, enz.) die door de Commissie voor Oorlogsarchieven verzameld werden.

De gedigitaliseerde foto-, postkaarten- en affichecollectie van het CegeSoma is grotendeels afkomstig uit private collecties (familiealbums). De meeste beelden betreffen de militaire aspecten van de oorlog en het soldatenleven aan en achter het front. De collectie documenteert ook aspecten van het bredere maatschappelijk leven in oorlogstijd, waaronder bijvoorbeeld de ziekenzorg en het krijgsgevangenschap.

Foto’s

Tekeningen

Affiches

Penningen (medailles)

Andere voorwerpen

Met de steun van het Commissariaat-generaal voor de Herdenking van de Eerste Wereldoorlog en de Nationale Loterij.

Archief van het Rode Kruis

Het archief van het Rode Kruis is van essentieel belang voor een goed begrip van de werking van de medische diensten in oorlogstijd, aan het front, maar ook in bezet België en in het buitenland. Het bevat duizenden steekkaarten met inlichtingen over gewonde Belgische soldaten die in Belgische hospitalen verpleegd werden. Meer dan 70.000 van deze steekkaarten, geordend volgens de woonplaats van de soldaten, werden gedigitaliseerd (inventarisnummers 176-242). Het archief bevat ook honderden foto’s die een goed beeld geven van de werking van het Rode Kruis, de inzet van artsen en verpleegkundigen en het dagelijks leven aan het front (inventarisnummers 94-160). Een fotocollectie afkomstig van het Amerikaanse Rode Kruis illustreert onder meer de toestand van de vluchtelingen in Franse en Nederlandse opvangcentra tijdens de oorlog (inventarisnummers 676-849).

Parochieverslagen

In december 1918 belastte kardinaal Mercier een interdiocesane commissie met het documenteren van wat zich tijdens de oorlogsjaren in de Belgische parochies had afgespeeld. In het voorjaar van 1919 kregen alle pastoors een vragenlijst toegestuurd die als leidraad moest dienen voor een rapport dat ze hierover moesten opstellen. Na een korte situering van hun parochie dienden ze niet alleen in detail de Duitse inval te beschrijven, maar ook diverse aspecten van het bezettingsregime, met de nadruk op de weerslag van de Duitse bezetting op het religieuze leven, de verplichte tewerkstelling, de wegvoering van arbeiders naar Duitsland en het lot van politieke gevangenen. Het einde van de oorlog, de terugtrekking van het Duitse leger en de terugkeer van krijgsgevangenen en politieke gevangenen vormden het sluitstuk van de verslagen. Ook kloosters en bisschoppelijke colleges dienden een dergelijk verslag op te stellen.

Deze – erg gedetailleerde en rijke – rapporten werden per bisdom ingezameld. Tot een gedenkboek (zoals oorspronkelijk voorzien) is het nooit gekomen, maar deze documenten zijn nu wel voor de meeste Belgische parochies online raadpleegbaar, geordend per bisdom. Ze geven een fascinerend, maar ook schrijnend beeld van wat de Eerste Wereldoorlog voor de gewone mens heeft betekend.

Met de steun van de Belgische bisdommen.

Archieven van de Raad van Vlaanderen

In het kader van hun Flamenpolitik propageerde de Duitse bezetter de oprichting van een satellietstaat in Vlaanderen. Om dit voor de internationale publieke opinie aanvaardbaar te maken, moest dit wel formeel 'gevraagd' worden door de Vlamingen zelf. De semi-representatieve vergadering, een soort proto-parlement dat als vragende partij kon optreden, werd officieel opgericht op 4 februari 1917. Deze Raad van Vlaanderen profileerde zich als een prefiguratie van een 'Vlaams parlement', met het Belgische parlement als voorbeeld wat organisatiestructuur en werkprocedures betrof. De laatste bijeenkomst vond plaats op 20 september 1918. Tot de gedigitaliseerde topstukken van dit archief behoren:

  • de notulen van de algemene vergaderingen (inventarisnummers 5-21)
  • de dossiers van het algemeen secretariaat (inventarisnummers 42-57)
  • de dossiers over de lokale gouwraden (inventarisnummers 641-679)
  • de algemene inlichtingendossiers (inventarisnummers 1144-1355)
  • de dossiers over de plaatselijke volksvergaderingen (inventarisnummers 1585-1958)
  • de affiches (inventarisnummers 1959-1988)
  • en een belangrijk deel van het archief van Henri Pirenne (inventarisnummers 5591-5614).

Dit archief geeft alles bij elkaar een indringend beeld van het activisme, ook op plaatselijk niveau. De vele geografisch geordende reeksen laten diepgravend lokaal onderzoek toe.

Archieven van verzets- en inlichtingennetwerken

De Commissie voor de Archieven van de Vaderlandse Diensten gevestigd in Bezette Gebieden aan het Westelijk Front (Commission des Archives des Services patriotiques établis en Territoire occupé au Front l'Ouest) verzamelde na afloop van de oorlog archieven afkomstig van de diverse verzets- en inlichtingennetwerken die tijdens de oorlog in België actief waren. De meest kwetsbare dossiers uit dit archief (inventarisnummers 1-189, 572-694, 3279-3587) werden gedigitaliseerd. Het gaat onder meer om persoonsdossiers, rapporten over verzetsdaden, luchtfoto’s, glasnegatieven, enz. De vele afscheidsbrieven van ter dood veroordeelde verzetsmensen vormen erg emotioneel geladen getuigenissen.

Verslagen van het Nationaal Hulp- en Voedingscomité

Het Nationaal Hulp- en Voedingscomité werd in 1914 opgericht om de goederen die door de Commission for Relief in Belgium ter beschikking werden gesteld te verspreiden onder de bevolking.

Naast de voedselbevoorrading en -verdeling verleende de organisatie ook hulp aan vluchtelingen, daklozen, werklozen en oorlogswezen. De algemene rapporten die de organisatie na de oorlog publiceerde (inventarisnummers 1-8) zijn digitaal beschikbaar.

Vrijgeleiden voor vluchtelingen

Voor de Belgische burgers die naar Nederland waren gevlucht, bevat het archief van het “Officieel Belgisch Comiteit voor Nederland” de terugkeervergunningen die in 1918 werden afgeleverd door de Belgische consulaten, met onder andere nuttige informatie over het laatste adres van de vluchteling in Nederland en de datum van zijn of haar terugkeer. In tegenstelling tot andere vluchtelingenarchieven bevatten deze documenten vaak ook een foto van de betrokkene. Deze collectie vormt een echte goudmijn voor genealogisch onderzoek. Met de hulp van vrijwilligers werden reeds 3.000 namen ingevoerd in de zoekrobot Zoeken naar personen.

Verstekdossiers Duitse oorlogsmisdaden

Nadat de Belgische overheid in 1925 de rechtszaken tegen Duitse oorlogsmisdadigers stopzette, werden de verstekdossiers samengebracht in het Krijgsauditoraat in Brussel. In 1940 verstuurden de nazi’s deze gevoelige dossiers naar Berlijn, waar de Russen ze in 1945 buit maakten en op hun beurt overbrachten naar het Osoby-archief in Moskou. In 2002 keerde dit archief terug naar België. 87 dossiers werden integraal gedigitaliseerd in het kader van het project JUSINBELLGIUM en zijn raadpleegbaar op de website van het Legal Tools Project van het Internationaal Strafhof in Den Haag.

www.belspo.be www.belgium.be e-Procurement