Het eigen instellingsarchief van het Rijksarchief Gent is een tijdscapsule die ruim 2 eeuwen overspant. Van de chaotische erfenis van het ancien régime tot het Geraard de Duivelsteen en de moderne sprong naar de Bagattenstraat: dit archief toont hoe een bewaarinstelling zichzelf voortdurend heruitvindt.
Een Rijksarchief ontvangt, bewaart, ontsluit, … niet alleen archieven, maar maakt er tijdens die activiteiten ook zelf aan. In de wandelgangen ook wel het ‘archief van het archief’ genoemd. Die archivalia, die de werking van de archiefdienst documenteren, zijn doorgaans niet prioritair. Ten onrechte, want ze bieden een fantastische kijk op de werking van de instelling, meer specifiek haar logistieke en wetenschappelijke uitdagingen én op het groeiende archiefbewustzijn in onze maatschappij.
Al deze elementen zijn te vinden in de recent verschenen inventaris van het eigen instellingsarchief van het Rijksarchief Gent (1800-2015). Dat depot beschikt over een bijzonder uitgebreid eigen archief dat teruggaat tot de oprichtingsperiode in de Franse tijd. En dat in deze inventaris wordt afgesloten met de verhuis – en bijhorende schaalvergroting – naar de Bagattenstraat. De basis van deze inventarisatie werd gelegd door Mathijs De Worm, stagiair van de (ondertussen opgeheven) ManaMa Archivistiek, waarna de archiefbewerking door archivarissen Annelies Somers en Joke Verfaillie werd verdergezet.
Het bestand is een goudmijn voor wie wil begrijpen hoe en in welke context een Rijksarchief in de “Provinciën” doorheen de eeuwen heeft gewerkt. Algemene reeksen zoals briefwisseling en verslagen documenteren het dagelijkse reilen en zeilen van de dienst sinds 1800, terwijl de logistieke uitdagingen zich vooral in de hoofdstukken personeels- en gebouwenbeheer situeren. De taken en (wettelijke) opdrachten van het Rijksarchief komen goed naar voor in de rubrieken over archieftoezicht, verwerving en verlies van archieven, ontsluiting en beheer op bestands- en depotniveau, terbeschikkingstelling in de leeszaal en op afstand, en tot slot publieks- en projectwerking. In twee eeuwen taakuitoefening zijn duidelijk verschuivingen in prioriteiten, interesses en aanpak merkbaar.
Wat maakt dit archiefbestand bijzonder? Niet alleen de quasi-volledigheid is opmerkelijk, maar het statische archief van het Rijksarchief Gent heeft nog een aantal bijkomende dimensies. Vooreerst is het uiteraard een institutioneel archief, per definitie gekenmerkt door een relatief strakke structuur. Ten tweede is er de notie “wetenschapsgeschiedenis”. Niet alleen illustreert dit archief ruim twee eeuwen aan historische praktijk (gebruikerskant). Het weerspiegelt eveneens het ontstaan en de ontwikkeling van archivistiek als zelfstandige wetenschappelijke discipline.
Een laatste inhoudelijke dimensie is heel eigen aan het Gentse Rijksarchief. De instelling droeg en draagt uiteraard zorg voor archivalisch erfgoed, maar tegelijk was ze ook te situeren in een uniek stuk ónroerend erfgoed: het Geraard de Duivelsteen. In hedendaagse termen was het steen ongeschikt als archiefbewaarplaats. Het was ooit wel verbouwd met dat doel, maar uitermate beperkt in ruimtelijkheid en in mogelijkheden tot modernisering. Kortom: de rijksarchivarissen dienden zorg te dragen voor het gebouw, maar worstelden er tegelijk ook mee. Het archief illustreert deze strijd met verslagen, fotomateriaal, … die samen één eeuw vormen van de acht eeuwen geschiedenis van het Duivelsteen.
Voor onderzoekers, studenten, erfgoedliefhebbers én nieuwsgierigen is deze inventaris een mooie blik achter de schermen. Het is het verhaal van een instelling die mee evolueert met de maatschappij, met wisselende logistieke, institutionele en wetgevende kaders. En dat verhaal ligt nu volledig ontsloten klaar voor ontdekking.
De inventaris
Je kan de inventaris raadplegen via AGATHA, onze online zoekomgeving.
- SOMERS Annelies, VERFAILLIE Joke, (met medewerking van) DE WORM Mathijs, Inventaris van het eigen instellingsarchief van het Rijksarchief Gent : Vanaf de oprichting tot het verlaten van het Geraard de Duivelsteen (1800-2015), reeks Inventarissen Rijksarchief te Gent nr. 187, Algemeen Rijksarchief, Brussel, 2026.
