Duik in de wereld van de geneeskunde, de volksgezondheid en de hygiëne in de provincie Namen in de 19de eeuw aan de hand van een nieuwe inventaris van de provinciearchieven.
Medische wereld
De provinciale dossiers over volksgezondheid en hygiëne zijn nauw verbonden met de activiteiten van de provinciale medische commissies. Deze commissies staan de provinciale gouverneurs bij, die verantwoordelijk zijn voor de medische organisatie en de regelgeving inzake de preventie van besmettelijke ziekten. Zij zijn belast met het onderzoek van en het toezicht op alles wat betrekking heeft op de geneeskunde. Hun bevoegdheden zijn onder meer het nakijken van de diploma’s en bekwaamheden van degenen die zich in de provincie vestigen als chirurg, verloskundige of vroedvrouw, apotheker, oogarts, tandarts, drogist of kruidendokter. Jaarlijks worden hier lijsten van opgemaakt. Binnen hun respectieve ambtsgebied controleren zij de uitoefening van de medische beroepen en alles wat verband houdt met de volksgezondheid: van het gebruik van nieuwe geneesmiddelen tot de bestrijding van epidemieën en onhygiënische omstandigheden.
De dossiers met betrekking tot deze bevoegdheden bevatten een schat aan documenten die inzicht geven in de praktijk van de verschillende takken van de geneeskunde, de toepassing van en het onderzoek naar nieuwe geneesmiddelen, de reacties van de overheden en de burgers op de talrijke epidemieën van cholera, tyfus en pokken die het land teisterden, de organisatie van de vaccinatie, …
Ook de rol van de vrouw in de medische wereld komt aan bod, dankzij de talrijke documenten over de opleiding en de uitoefening van het beroep van vroedvrouw. Als een van je voorouders uit Namen dit prachtige beroep in de 19de eeuw heeft uitgeoefend, vind je misschien een toelatingsdossier of een subsidieaanvraag over haar!
Voor vrouwen waren de evidente geneeskundige functies destijds vroedvrouw of verpleegster. Ze mochten geen andere medische activiteiten uitoefenen. De betiteling van documenten en de inhoud van dossiers, zoals bv. verzoeken tot kwijtschelding van boetes wegens het illegaal uitoefenen van de geneeskunde, laten zien in hoeverre de toegang van vrouwen tot andere medische praktijken dan die van vroedvrouw of verpleegster destijds taboe was.
Saneringswerken
In het kielzog van de hygiënetrend werden in de 19de eeuw zowel in de stedelijke als in de landelijke gebieden van de provincie omvangrijke saneringswerken uitgevoerd. Deze werken, die nauw verband hielden met de bestrijding van epidemieën en de toegang van de bevolking tot drinkwater, zijn uitvoerig gedocumenteerd in het provinciaal archief van Namen. Zo kan de geschiedenis van de drinkwatervoorziening van de gemeenten tussen 1830 en 1940 worden nagegaan: het boren van putten, het plaatsen van openbare fonteinen en pompen, het kanaliseren van bronnen en de aanleg van de eerste drinkwaterleidingen…
Deze documenten geven ook een goed beeld van het landschap van Namen aan het einde van de 19de eeuw. Sommige dossiers bevatten namelijk verslagen van de provinciale medische commissie van Namen waarin de ligging van de dorpen, de locatie van de huizen in de straten en hun natuurlijke omgeving zeer nauwkeurig worden beschreven. Zo bieden ze een verrassend scherpe momentopname van het plattelandsleven in Namen aan het einde van de 19de eeuw.
Ook de dossiers over klachten van burgers en gemeenten vormen een interessante bron voor de milieugeschiedenis. Daarin is bijvoorbeeld informatie te vinden over de vervuiling waaraan de inwoners werden blootgesteld, en over de overlast die werd veroorzaakt door bepaalde activiteiten in het stadscentrum, zoals leerlooierijen.
De inventaris
GODINAS Julie, Inventaire des archives du Gouvernement provincial de Namur : Santé publique et hygiène (1808-1943), reeks Inventarissen Rijksarchief Namen nr. 276, publicatie nr. 6677, Brussel, Algemeen Rijksarchief, 2026.
