Oorlogsschade en wederopbouw lieten diepe sporen na in België en Noord-Frankrijk. De akten van een studiedag in het Rijksarchief Bergen over dit thema zijn nu gepubliceerd. Ze belichten de uitdagingen van de wederopbouw na 1945 en de vele archiefbronnen die hierover getuigen.
De studiedag
Op 26 april 2024 organiseerde het Rijksarchief Bergen in samenwerking met het Mons Memorial Museum de studiedag “Dommages de guerre 1940-1945 et reconstruction dans le Hainaut belge et le Nord-Pas-de-Calais. Problématique et valorisation des sources”. De acta van deze studiedag zijn nu gepubliceerd in het tijdschrift “Guerres mondiales et conflits contemporains” (nr. 301, januari-maart 2026), uitgegeven door de Presses universitaires de France.
Het doel van deze studiedag was om de problematiek rond oorlogsschade en wederopbouw te analyseren aan de hand van de bewaarde archieven hierover in het Rijksarchief Bergen. Er werd gekozen voor een vergelijkende benadering, waarbij de problematiek werd uitgebreid naar Noord-Frankrijk. Ook de kwestie van persoonlijke letselschade kwam aan bod.
De acta
In een inleidend artikel gaat Laurent Honnoré in op de achtergrond van het samenstellen van de dossiers over oorlogsschade, de inhoud, de rijkdom maar ook de beperkingen ervan. Vervolgens presenteert Corentin Rousman de collecties van het Mons Memorial Museum met betrekking tot oorlogsschade. François Antoine legt uit hoe het project “Archives des dommages de guerre” in België het mogelijk heeft gemaakt om meer dan 22 km aan archiefmateriaal over de materiële schade die tijdens de Tweede Wereldoorlog is aangericht, te bewaren. Fabrice Maerten geeft een overzicht van de oorlogsschade in het Belgische Henegouwen tussen 1940 en 1945, waarbij hij ingaat op de schade door bombardementen tijdens de invasie van mei 1940 en vooral in het voorjaar van 1944, de sabotage door verzetsstrijders, de vorderingen door de bezetter en de plunderingen in mei 1940. Aan de hand van het voorbeeld van een metaalfabriek in Braine-le-Comte laat Gérard Bavay zien hoe een dossier over oorlogsschade de beperkingen van de klassieke bronnen kan compenseren.
Michel-Pierre Chélini behandelt de regio Nord-Pas-de-Calais, een van de zwaarst getroffen regio’s van Frankrijk in 1945. Hij laat zien hoe de archieven over oorlogsschade een beter inzicht bieden in de verwoestingen en de wederopbouw. Binnen hetzelfde geografische gebied gaat Jean-Marie Richez in op de stad Valenciennes. Hij beschrijft hoe de overheidsinstanties die na de bevrijding aantraden de wederopbouw aanpakten, evenals de economische, financiële en administratieve moeilijkheden die zich daarbij voordeden. Dominique Cazzaro en Anne Deprez bieden een analyse van de wederopbouw van de stad Saint-Ghislain. De stedenbouwkundige René Panis, die de leiding had over dit project, werkte een ambitieus plan uit dat tot op heden een referentiepunt is gebleven in de geschiedenis van de wederopbouw in België.
Ten slotte staat, naast de materiële schade, de schade aan personen centraal in de bijdrage van Alexandra Matagne, aan de hand van een analyse van de inhoud van de archieven van de dienst Archief Oorlogsslachtoffers.
Inhoudstafel
- Laurent Honnoré (Rijksarchief te Bergen), Présentation. Les dossiers de dommages de guerre aux biens privés en Belgique. Contenu et stratégies de recherche
- Corentin Rousman (Museumpoool Bergen), Les dommages de guerre dans les collections de la Ville de Mons
- François Antoine (Rijksarchief te Brussel), Chantier archivistique des dommages de guerre en Belgique. Du producteur aux utilisateurs
- Fabrice Maerten ( CegeSoma/Rijksarchief, Brussel), Vue d’ensemble des dommages de guerre dans le Hainaut belge. Mai 1940-mars 1945
- Gérard Bavay (Dokter in de Geschiedenis), L’écho des bombes au service de l’histoire de la métallurgie en Wallonie. Dommages de guerre à la « SA Usines de Braine-le-Comte » (1940-1944)
- Michel-Pierre Chélini (Universiteit Artois), Les dommages de guerre et la reconstruction dans le Nord-Pas-de-Calais, 1944-1958. Abondance des sources et coopération des acteurs
- Jean-Marie Richez (Dokter in de Geschiedenis), Dommages de guerre et reconstruction controversée de la ville de Valenciennes (1940-1965)
- Dominique Cazzaro et Anne Deprez (Universiteit Bergen), La reconstruction et le plan directeur de la ville de Saint-Ghislain. La vision de l'architecte urbaniste René Panis 1945-1947
- Alexandra Matagne (Rijksarchief / Dinets Archief Oorlogsslachtoffers, Brussel), Le Service des Victimes de la Guerre et l’aide apportée aux victimes civiles en Belgique : évolution et sources
