Een duik in de geschiedenis van jeugdtijdschrift Bravo! is een terugblik op een even briljant als controversieel uitgeversavontuur, gekenmerkt door artistieke durf maar ook door de schaduwkanten van de bezetting. Zes jaar lang hebben Jean Fontaine en Frans Lambeau methodisch archieven doorzocht en officiële en vertrouwelijke documenten boven water gehaald die sinds de Tweede Wereldoorlog niet meer waren geraadpleegd.
Hun rijk geïllustreerde en zorgvuldig gedocumenteerde werk werpt een nieuw licht op het parcours van Jean Meuwissen, de bliksemsnelle opkomst van het tijdschrift Bravo! en de complexe mechanismen van de pers onder controle van de Duitse propaganda.
We hebben de auteurs geïnterviewd om te begrijpen hoe hun geduldige onderzoek hun verhaal vorm heeft gegeven en hoe het vele aspecten heeft onthuld van een tijdperk waarin creativiteit, collaboratie en redactionele overleving onlosmakelijk met elkaar verweven waren.
U hebt zes jaar lang archiefbestanden onderzocht. Wat was het meest opvallende of onverwachte moment tijdens uw onderzoek in het Rijksarchief?
Wij waren vanaf het begin verrast door de grote hoeveelheid beschikbare documenten (meer dan tien archiefdozen). We waren in 2021 en 2023 in het Rijksarchief voor raadpleging en hadden de indruk dat er sinds de jaren 1940 niemand deze dossiers had aangeraakt, gezien het stof op de mappen, die met stoffen bandjes waren samengebonden.
Sommige documenten die u hebt geraadpleegd – met name die van de procureurs-generaal of van de Dienst van het Sekwester – waren sinds de oorlog dus nooit meer bekeken. Hoe hebt u de ontdekking van deze ongepubliceerde en gevoelige stukken ervaren?
We waren echt onder de indruk toen we deze dossiers openden, met name die over het Sekwester. Het gaf het gevoel van een echte historische ontdekking. Met eindelijk zicht op de prijs die betaald moest worden door de verliezers van het opgelegde regime. En het gevoel dat niemand zich ooit grondig in dit onderwerp had verdiept. Het boek dat wij wilden maken beloofde revelerend te zijn.
In hoeverre heeft de toegang tot deze officiële archieven uw begrip van de complexe geschiedenis van het tijdschrift Bravo ! tijdens de bezetting veranderd, bevestigd of genuanceerd?
Het was zonder meer een openbaring, want alle aspecten van deze periode (vooral 1940-1946) kwamen terug in de geraadpleegde documenten: collaboratie, veroordeling, sekwester, … Het maakte het mogelijk beter te begrijpen hoe groot de greep van de bezetter was op alles wat pers betrof: het monopolie op de persagentschappen (Agence Dechenne), de overname van de SAR (drukkerij), de verdeling van de papierstocks. In tegenstelling tot Bimbo, Spirou en Petits Belges heeft Bravo! tijdens de hele oorlog geen onderbreking gekend. We hebben het verslag bestudeerd van de expert-boekhouder G. Madrid, aangesteld door de krijgsraad tijdens het proces tegen de SAR in 1945-1946. En tenslotte is er de tussenkomst van het Sekwester (vanaf november 1945) en de beslissing om Bravo! in 1951 te liquideren.
De reconstructie van het redactionele parcours van Bravo! vroeg om een duik in iconografisch materiaal en om diepgaande bronanalyses. Hoe hebben de archieven bijgedragen aan het verduidelijken of aanvullen van de visuele en narratieve elementen van uw boek?
Al in 2000 had Frans Lambeau een studie gepubliceerd voor de Chambre Belge des Experts en Bande Dessinée (CBEBD): Bravo! Un hebdo des années 40. Deze eerste verkenning stimuleerde ons om nog zorgvuldiger en objectiever te werk te gaan. De vele verslagen die in de archieven beschikbaar waren, hebben onze andere bronnen aangevuld, waaronder archieven van de stad Brussel, de KBR (collecties van Femmes d’Aujourd’hui), het documentatiecentrum van het Belgische leger in Evere (Quartier Reine Elisabeth / DGHR), contacten met verzamelaars, getuigenissen van lezers geboren vóór 1940, online iconografisch onderzoek, kranten uit die tijd, documenten uit veilingzalen (bijvoorbeeld de speciale nummers die door de redactie aan Meuwissen werden aangeboden), enkele specialistische studies over Bravo! in fanzines, werken over de geschiedenis van de strip zoals Histoire de la BD en France et en Belgique (uitgegeven door Éditions Glénat) en de Dictionnaire illustré de la BD belge sous l’Occupation (uitgegeven door André Versaille), universitaire publicaties zoals La presse au temps de l’occupation de la Belgique (bij Presses Universitaires de France) en natuurlijk de raadpleging van de 495 teruggevonden nummers van Bravo! zelf.
Uw boek belicht een delicate periode, waarin artistieke creatie, collaboratie en propaganda met elkaar verweven waren. Hoe hebben de archiefstukken uw manier van vertellen beïnvloed, met respect voor de complexiteit en gevoeligheid van dit onderwerp?
Ik (Jean Fontaine) heb, met hulp van mijn universitaire begeleider, geprobeerd de persoonlijkheid en psychologie van Jean Meuwissen zo nauwkeurig mogelijk te benaderen: neutraal in zijn kinderblad en in zijn andere tijdschriften, en iemand die de reclame weigerde die de bezetter hem wilde opleggen om arbeiders voor Duitsland te werven. Zeker, hij was een economische collaborateur en dus een drager van Duitse propaganda, maar hij had ook empathie voor zijn personeel en wist kinderen in oorlogstijd toch een vorm van ontspanning te bieden. Vergeet niet dat deze sluwe ondernemer de Duitse bestellingen overfactureerde om Bravo! tegen kostprijs te kunnen uitgeven.
We hebben ook meer inzicht gekregen in de rol van Jean Dratz, artistiek directeur, van Oscar Boute, directeur bij de SAR, van Felix, drukker en stroman tijdens de Bevrijding die werd bijgestaan door Meuwissens echtgenote, enzovoort. Je kan stellen dat L’Histoire du Journal Bravo! een historisch en zelfs wetenschappelijk karakter heeft, gezien de diverse analytische invalshoeken.
