De 60,5 km archief van het provinciaal comité en de plaatselijke comités van Winterhulp West-Vlaanderen (1940-1947), recent geïnventariseerd, documenteert hoe hulpverlening werd georganiseerd in een periode van bezetting en schaarste.
Historische context
Winterhulp werd eind oktober 1940 opgericht onder toezicht van de Duitse bezettingsadministratie, met als doel de voedselschaarste te bestrijden en armoede aan te pakken. Tegelijkertijd coördineerde Winterhulp voortaan de vele bestaande liefdadigheidsinitiatieven. In vrijwel elke West-Vlaamse gemeente ontstond een plaatselijk comité, dat werd aangestuurd door een provinciaal comité in Brugge. Op die manier speelde Winterhulp West-Vlaanderen tijdens de Tweede Wereldoorlog een cruciale rol in de materiële ondersteuning van de bevolking.
Winterhulp bood hoofdzakelijk steun aan in natura. Het gebruikte ingezamelde middelen voor de aankoop van hulpgoederen. Verbeurd verklaarde voedingswaren, brandstof en kledij werden aan plaatselijke comités geschonken. De distributie van de goederen verliep via een netwerk van verdeelcentra. Mensen die in aanmerking kwamen voor hulp, meldden zich aan bij hun plaatselijk comité en kregen op basis van hun noden hulppakketten toegewezen. Deze pakketten bevatten meestal brood, zuivelproducten, peulvruchten, aardappelen, kleding en steenkool. Aan (arme) kinderen deelde Winterhulp soep, warme cacao en maaltijden uit. Winterhulp werkte nauw samen met het Nationaal Werk voor Kinderwelzijn (NWKW) en verdeelde ook middelen aan andere werken van liefdadigheid. Ten voordele van Winterhulp West-Vlaanderen werden verschillende fondsenwervingscampagnes gehouden, zoals het organiseren van loterijen.
De archieven
Na de bevrijding probeerde de organisatie de connotatie met de bezettingsadministratie van zich af te gooien door opeenvolgende naamswijzigingen – eerst tot Nationaal Hulpcomité en later tot Nationaal Werk voor Hulpverlening – maar in 1947 kwam definitief een einde aan haar werking. De archieven van het provinciaal en de plaatselijke comités werden gecentraliseerd in Brugge en in het voorjaar van 1948 overgebracht naar een centraal depot van het ministerie van Financiën in Schaarbeek. Binnen het ministerie van Financiën was immers een vereffeningscomité opgericht, dat werkzaam bleef tot december 1967. Nadien werden de archieven van Winterhulp West-Vlaanderen overgebracht naar het Rijksarchief Beveren. In 2013 verhuisden deze archieven naar het Rijksarchief Brugge.
Tot dan waren de archiefstukken onaangeroerd gebleven in open houten kisten, in manden en in grote kartonnen dozen. De complexe vereffening en de lange bewaargeschiedenis verklaren waarom er lacunes zijn op het vlak van personeels- en financiële dossiers en de archieven van het provinciaal en de plaatselijke comités gedeeltelijk vermengd raakten. Recent werden de stukken geschoond, beschreven, geordend en geïnventariseerd, met respect voor de oorspronkelijke organisatiestructuur van de instelling.
De inventaris
De inventaris is van de hand van Pieter De Reu en beschrijft bijna 3000 archiefstukken uit de periode 1940-1947. Het omvangrijke archief – goed voor maar liefst 60,5 strekkende meter – bevat documenten van zowel het provinciaal comité als van de honderden plaatselijke comités. Samen bieden ze een gevarieerd en gedetailleerd beeld van de lokale ervaringen rond bevoorradingsproblemen, de organisatie van voedsel- en kledingbedelingen, de financiering via giften, subsidies en verplichte bijdragen, en de nauwe samenwerking met andere instellingen zoals de Commissies van Openbare Onderstand en het Nationaal Werk voor Kinderwelzijn.
Dit archief vormt een essentiële bron voor historici, genealogen en iedereen die geïnteresseerd is in sociale geschiedenis, het West-Vlaamse oorlogsverleden en de veerkracht van de samenleving in crisistijden.
De nieuwe inventaris – enkel uitgegeven in elektronische versie – is gratis online beschikbaar via onderstaande links.
- DE REU Pieter, Inventaris van het archief van het Provinciaal Comité en de plaatselijke comités van Winterhulp West-Vlaanderen (1940-1947), reeks Inventarissen Rijksarchief te Brugge nr. 103, publicatie nr. 6617, Algemeen Rijksarchief, Brussel, 2025.
Ontdek meer over Winterhulp in België
Met de publicatie van de nieuwe inventaris van Winterhulp West-Vlaanderen wordt een nieuwe provincie toegevoegd aan het onderzoek naar hulpverlening tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Beschikbare inventarissen van Winterhulp:
