In ARA2 resulteerde de inventarisering van de archieven van het militaire gerecht te velde in twee nieuwe inventarissen. Ze tonen de werking van het militair gerecht tijdens de bezetting van Duitsland na WOI (1918-1929) en bij het begin van WOII (1939-1940).
De afgelopen jaren werden al inventarissen gemaakt over de activiteiten van het militair gerecht te velde in Groot-Brittannië tijdens de Tweede Wereldoorlog (1940-1946), in het Verre Oosten tijdens de Korea-oorlog (1950-1955) en in Afrika op de Belgische militaire basissen in de jaren voor en onmiddellijk na de Congolese onafhankelijkheid (1951-1962). Nu komen daar nog bij: het militair gerecht te velde in Duitsland tijdens de bezetting na WOI (1918-1929) en het militair gerecht te velde in België en Zuid-Frankrijk tijdens de eerste maanden van WOII (1939-1940).
Dat deze twee inventarissen nu verschijnen, is geen toeval. Beide archiefbestanden zijn het resultaat van een wedersamenstelling van verspreide archieven. Enerzijds gaat het om gerechtelijke archieven die de Duitse bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog rooft en die via Berlijn in Moskou terechtkomen. Na hun restitutie begin 2002 belanden ze in het Rijksarchief. Anderzijds zijn er de archieven van dezelfde archiefvormers die wél in België blijven en die de bezetter dus niet naar Duitsland overbrengt. Door deze bestanden te herenigen en de oorspronkelijke ordening te herstellen, wordt voor het eerst duidelijk wat bewaard is gebleven en wat verloren is gegaan.
De nieuwe inventarissen
De eerste inventaris documenteert de werking van het militair gerecht te velde tijdens de Belgische bezetting van Duitsland na WOI. Daarin valt nieuws te rapen over de manier waarop het Belgische bezettingsleger (“Armée Belge d’Occupation”) het militair gerecht inzet wanneer het de linkeroever van de Rijn bezet, in de zogenaamde “vierde geallieerde bezettingszone”. Na vier jaar zelf bezet te zijn geweest, treedt België in die jaren dus zelf op als bezetter – met alle moeilijkheden van dien. Hoe handhaaft de Belgische bezetter de orde? Welke moeilijkheden komen daar bij kijken? En wat is de impact hiervan op de relaties met de Duitse bevolking? Tot slot bevat dit archiefbestand ook tal van stukken en dossiers inzake de activiteiten van het militair gerecht bij de Belgische troepen die deelnemen aan de Ruhrbezetting tussen 1923 en 1925 (“Détachement Belge de la Ruhr”), en dus wanneer de spanningen met de Weimarrepubliek het hoogst oplopen.
De tweede inventaris behandelt de activiteiten van het militair gerecht te velde tijdens de beginfase van de Tweede Wereldoorlog. Met de mobilisatie neemt het aantal Belgische soldaten sterk toe, wat de regering en legerleiding ertoe brengt nieuwe krijgsauditoraten en krijgsraden te velde op te richten. Deze functioneren naast de permanente krijgsauditoraten en krijgsraden, en dit tot het einde van de 18-daagse veldtocht. Daarna volgt wat nog overblijft van het militair gerecht de troepen naar Frankrijk, waar het militair gerecht een reorganisatie ondergaat om de discipline te handhaven bij de vele soldaten en nieuwe rekruten die daar verblijven. De werking van deze rechtscolleges stopt eind augustus 1940.
Beide archiefbestanden bevatten voornamelijk rechtsplegingsdossiers, minuten van vonnissen en griffiestukken. Daarnaast omvatten ze op het niveau van de krijgsauditoraten ook onderwerpsmappen en documentatiedossiers over specifieke gebeurtenissen en problematieken. Het is te verwachten dat deze archieven kunnen helpen om nieuw licht te werpen op de geschiedenis van de beide wereldoorlogen en hun nasleep.
De inventarissen zijn gratis online beschikbaar via onderstaande links.
- NAERT Jan, Inventaris van de archieven van de krijgsauditoraten en de krijgsraden te velde, actief tijdens de Belgische bezetting van Duitsland na de Eerste Wereldoorlog (1918-1929), reeks Inventarissen Algemeen Rijksarchief 2 - Depot Joseph Cuveliernr. 84, publicatie nr. 6642, Algemeen Rijksarchief, Brussel, 2026.
- NAERT Jan, Inventaris van de archieven van de krijgsauditoraten en de krijgsraden te velde, actief bij het Belgische leger gedurende de mobilisatieperiode, de achttiendaagse veldtocht en in Zuid-Frankrijk tijdens WOII (1939-1940 (1942)), reeks Inventarissen Algemeen Rijksarchief 2 - Depot Joseph Cuveliernr. 83, publicatie nr. 6629, Algemeen Rijksarchief, Brussel, 2025.
