Als meest invloedrijke beroepsorganisatie van advocaten in België, en ‘primus inter pares’ onder de andere balies, produceerde de Brusselse balie ongemeen boeiende archieven. Het oudste deel van die archieven is nu geïnventariseerd!
Als publiekrechtelijke beroepsorganisatie verdedigde de Brusselse Orde van Advocaten de deontologie en belangen van haar advocaten. Ze ontstond onder het Franse bewind als eerste en grootste Orde van de toenmalige départements belges (1811). Nogal wat confraters hadden toen echter al een respectabele carrière achter zich in gerechtelijke instellingen van het ancien régime, zoals de Raad van Brabant. Brusselse advocaten speelden een sleutelrol in 1830. Binnen de provisoire instellingen van het jonge België bekleedden ze topfuncties en ook daarna waren ze alomtegenwoordig in het gerechtelijke, politieke en intellectuele leven van het land.
Doorheen de Belgische geschiedenis speelden de Brusselse balie en haar stafhouder geregeld een voortrekkersrol. In de wereldoorlogen kwamen ze geregeld frontaal in aanvaring met de Duitse bezetter – centraal in het collectief geheugen staan onder meer de formele protesten (o.a. tegen de discriminatie van Joodse advocaten, tegen de verplichte tewerkstelling), de ‘staking’ van het gerecht in 1918, en de deportatie (Théodor) en zelfs moord (Braffort) op haar stafhouders. Ondanks de taalwetgeving bleek ook de unitaire Brusselse balie niet immuun voor communautaire onrust, wat midden jaren 1980 uiteindelijk leidde tot een splitsing in een Nederlandstalige en Franstalige Orde.
De archieven van de balie (die hoofdzakelijk dateren uit de jaren 1811-1964) reflecteren niet enkel de boeiende geschiedenis van de Brusselse advocatuur en de principekwesties waarmee ze als beroepsgroep werd geconfronteerd, maar ook de evolutie van het beroep in België. De nagenoeg complete notulen van de zittingen van de Raad van de Orde (1811-1970) bevatten de agendapunten, beslissingen en vaak ook een beknopte weerslag van de discussies. Helaas zijn de bijhorende dossiers, vooral over tuchtzaken, slechts fragmentair bewaard. Tussen de stukken van de stafhouder vinden we niet alleen reeksen briefwisseling of dossiers over juridische hervormingen, beroepsaangelegenheden en principekwesties (vb. de taalwetgeving, de sekwesterproblematiek). Tot de verbeelding spreken vooral de duizenden dossiertjes over zijn tussenkomst bij allerhande incidenten, deontologische vragen, kleine geschillen tussen advocaten, en dergelijke.
Het vermelden waard is overigens de aanwezigheid van archiefmateriaal van allerlei met de balie verwante organisaties. We noteren bijvoorbeeld documenten van de Conférence du Jeune Barreau de Bruxelles (één van de oudste van België), het Vlaams Pleitgenootschap (waarvan de meeste archieven zich in het ADVN bevinden), de redactie van het toonaangevende Journal des Tribunaux en de Union Internationale des Avocats. Het archief van de Brusselse balie bevat zelfs stukken van voormalige stafhouders Dejongh en Hennebicq, alsook van de beroemde (en beruchte) Edmond Picard en zijn familie.
Raadplegingsmodaliteiten
De archieven beschreven in de inventaris werden door de Ordre français des avocats du barreau de Bruxelles in verschillende etappes tussen de jaren 1980 en 2017 in bewaring gegeven aan het Rijksarchief. De stukken ouder dan 100 jaar zijn vrij raadpleegbaar. Wie jongere stukken wil raadplegen in het kader van historisch of wetenschappelijk onderzoek dient een onderzoeksverklaring te ondertekenen (om toelating te krijgen van de algemeen rijksarchivaris of zijn gemachtigde). Opzoekingen in een juridische context vereisen de toelating van de stafhouder van de Franstalige Orde.
De inventaris
De inventaris is gratis online beschikbaar via onderstaande links.
DESMET Gertjan, Inventaris van het archief de balie te Brussel en aanverwante archiefvormers (1811-1989), reeks Inventarissen Rijksarchief Brussels Hoofdstedelijk Gewest nr. 102, publicatie nr. 6618, Algemeen Rijksarchief, Brussel, 2025.
