De eerste 500 artikels van een reeks van bijna 4000 procesdossiers in eerste aanleg zijn definitief beschreven. Voor een vroege periode in het bestaan van de Grote Raad bieden ze via betwistingen, die voornamelijk over geld en macht gaan, een blik op het volle leven.
Het grootste deel van het archief van de Grote Raad bestaat uit procesdossiers. Van meet af aan is de inventarisering daarvan in eerste orde verlopen volgens de gevolgde procedure – eerste aanleg, beroep of revisie – en in tweede orde volgens de geografische herkomst van de partijen. De reeks procesdossiers in eerste aanleg is de enige die nog steeds aangroeit. Telkens een andere reeks ontsloten wordt, zoals de procesdossiers uit Holland, Namen of het Debattenland, vervoegen de dossiers die volgens de genoemde procedure zijn gevoerd de reeks. Momenteel telt zij al bijna 4000 artikels. De eerste 500 daarvan zijn ondertussen volledig ontsloten.
Dat is het resultaat van gecombineerde inspanningen. Meerdere rijksarchivarissen en een Nederlandse vorser hebben de voorbije 120 jaar aan de procesdossiers in eerste aanleg gewerkt. Zij hebben beknopte beschrijvingen geschreven (die slechts de namen van de partijen bevatten en een datum), alfabetisch geordende steekkaarten gerealiseerd, dossiers aan de reeks toegevoegd en uiteindelijk deze volledige beschrijvingen gemaakt.
De 500 artikels van deze reeks hebben betrekking op een vroege periode in het bestaan van de Grote Raad: de jaren 1457-1511. Uit deze tijd zijn weinig procesdossiers bewaard. Bovendien zijn ze slechts bij uitzonderling volledig. Toch zijn de gegevens die ze bevatten kostbaar. Ze maken het immers niet alleen mogelijk de procedure op de voet te volgen. Maar verschaffen ook inlichtingen die de betwistingen dikwijls in de volle levenswerkelijkheid laten zien.
Het laat zich raden dat men als partij zowat iedereen in deze dossiers aantreft: mannen en vrouwen, individuen en gemeenschappen of corporaties, leken en geestelijken, hoog- en laaggeborenen, particulieren en ambtenaren, hospitalen, Statenvergaderingen, steden en dorpen, …
De betrokkenen zijn afkomstig uit alle gewesten die in de betrokken periode tot het ressort van de Grote Raad behoorden. Tevens kunnen enkele handelaars uit Engeland, Spanje, Frankrijk (Lyon), het latere Italië (Genua, Lucca, Firenze) en Duitsland (Frankfurt, Lübeck) worden gesignaleerd.
Inhoudelijk heeft het merendeel van de dossiers betrekking op geldzaken. Meest van al komen in deze categorie geschillen voor over belastingen. Tolgelden, bedijkingskosten, bijdragen aan de bede, taksen op verbruiksgoederen enzovoort worden massaal betwist. Verder vormt de betaling van renten, cijns en tienden een groot probleem. Evenals het vereffenen van schulden (waaronder ook het betalen van salarissen en het vergoeden van schade). Bezit en beheer van goederen allerhande zorgt ook voor menig geschil. In mindere mate komen dan weer dossiers voor in verband met nalatenschappen en transacties.
Een tweede – kleinere – categorie dossiers handelt over macht. Daarin komen jurisdictieconflicten aan bod en geschillen omtrent benoemingen (ambten, prebenden). Ook ordonnanties, edicten en privileges (bijvoorbeeld van ambachten) – geboden en verboden – worden wel eens betwist.
Een derde soort dossiers gaat over het aantekenen van verzet tegen de verlening van open brieven door en/of de tenuitvoerlegging van een vonnis van de Grote Raad. Enkele willige condemnaties vervolledigen de reeks, samen met criminele voorwerpen als moord, doodslag, bedreiging, belediging, slagen, verwondingen, afpersing, valsheid in geschrifte en dossiers omtrent opstanden.
Wordt vervolgd!
De inventaris
De nieuwe inventaris is gratis online beschikbaar via onderstaande links.
LEYDER Dirk, OOSTERBOSCH Michel en voorgangers, Inventaris van het archief van de Grote Raad voor de Nederlanden te Mechelen : Reeks Procesdossiers in Eerste Aanleg : Nrs 1-500 (1457-1511), reeks Inventarissen Algemeen Rijksarchief nr. 729, publicatie nr. 6606, Algemeen Rijksarchief, Brussel, 2025.
