Het Rijksarchief zet het jaar krachtig in met een uitzonderlijke publicatie: Le journal de guerre de Marguerite Merlin (août-septembre 1914), een nooit eerder uitgegeven ooggetuigenverslag van de dramatische eerste oorlogsweken in Vilvoorde.
Tot en met 31 januari 2026 kan het boek worden besteld aan het voordeeltarief van € 15,00 (vanaf februari: € 20,00).
Het manuscript, dat decennialang verborgen lag in een familiearchief, werpt een intieme blik op de invasie van 1914. Het dagboek vangt aan met een eenvoudig zomers familiebezoek en transformeert al snel in een indringend verslag wanneer de oorlog het dagelijks leven binnendringt.
Een zeldzaam perspectief
Marguerite Merlin, een 27-jarige Frans-Zwitserse onderwijzeres, logeert in de zomer van 1914 bij haar zus in Vilvoorde. Vanop de eerste rij ziet ze hoe de wereld plots kantelt. Haar dagboek, geschreven op het moment zelf, vaak uur per uur, behoort tot de zeldzame burgerlijke getuigenissen uit de beginfase van de oorlog in en rond Brussel.
Wanneer de oorlog uitbreekt, noteert ze hoe Brussel tegelijk feestelijk en angstig aanvoelt:
« Bruxelles a l’air d’une ville en fête… Les vendeurs de journaux crient à s’égosiller leurs éditions spéciales… »
Maar de sfeer slaat snel om. Op 20 augustus 1914, wanneer de Duitse troepen Vilvoorde binnenrijden, klinkt haar stem aangeslagen en scherp:
« On croirait entendre un torrent mugir au lointain… la grand’ place est envahie, les fils télégraphiques arrachés. Qu’adviendra-t-il de nous demain ? »
Het wordt nog intenser wanneer ze getuige is van de plunderingen in de stad:
« La poste a été envahie, tout a été fracassé… le bourgmestre et quelques notables sont pris en otages… On s’endort le cœur oppressé. »
Het dagelijks leven onder de bezetting
Stress, schaarste en geruchten worden tastbaar in Merlins precieze en vaak ontroerende notities.
Ze beschrijft hoe voedsel verdwijnt uit het straatbeeld:
« Plus de conserves, plus de haricots… Le laitier ne vient plus et les œufs sont denrée inconnue. »
Hoe de artillerie haar slaap verscheurt:
« Le canon gronde d’une manière presque ininterrompue… La guerre est vraiment une chose maudite. »
En hoe zelfs in oorlogstijd onverwachte vormen van menselijkheid opduiken:
« Si la guerre éloigne les hommes et les fait se haïr, elle crée aussi des rapprochements ».
Wie haar notities leest, ervaart de mentale wereld van burgers die niet alleen op zoek zijn naar feiten, maar naar betekenis te midden van onzekerheid en angst.
Historische waarde
Dit oorlogsdagboek is een uitzonderlijke bron omdat het een zeldzame vrouwelijke stem uit de eerste oorlogsweken laat horen, geschreven door een Frans-Zwitserse auteur die tegelijk betrokken partij en buitenstaander is. Vanuit dat unieke perspectief observeert Merlin het dagelijks leven in de periferie van Brussel, waar frontbewegingen en burgerbestaan elkaar kruisen. Haar scherpe observaties, emoties en interpretaties maken het document essentieel voor onderzoek naar egodocumenten, gendergeschiedenis, mentaliteitsgeschiedenis en de sociale impact van de invasie van 1914.
De Franstalige uitgave verscheen in de reeks Studies over de Eerste Wereldoorlog - Études sur la Première Guerre mondiale en werd gerealiseerd door Brigitte Buyssens, achternichtje van de dagboekschrijfster, met een voorwoord van Pierre-Alain Tallier.
Voorverkoopactie
Ter gelegenheid van deze publicatie biedt het Rijksarchief het dagboek aan in voorverkoop voor € 15,00 tot en met 31 januari 2026. Nadien bedraagt de prijs € 20,00.
BUYSSENS Brigitte (met een voorwoord van Pierre-Alain Tallier), Le journal de guerre de Marguerite Merlin (août-septembre 1914). Les premiers jours de guerre à Vilvorde relatés par une institutrice franco-suisse en villégiature en Belgique, Studies over de Eerste Wereldoorlog nr. 24, publicatie nr. 6608, Algemeen Rijksarchief, Brussel, 2025, 60 p.
Bestellen? Stuur een mail naar publicat@arch.be.
