Het Rijksarchief Gent werkt al sinds de oprichting van het STAM in 2010 nauw samen met het museum. De voorbije 15 jaar was er bijna onafgebroken minstens één stuk uit de collectie van het Rijksarchief Gent te zien in het STAM. Binnenkort komt daar een bijzonder document bij. In de permanente opstelling “Het verhaal van Gent” zal van november tot begin mei 2026 een opmerkelijk voorbeeld van middeleeuws fake news, en zelfs een vroege vorm van cancel culture, te bewonderen zijn.
Het gaat om een oorkonde van Lotharius (941-954/986), koning van West-Francië. Op verzoek van de Vlaamse graaf Arnulf I “de Grote” (889–918/965) en diens zoon Boudewijn III (940–958/962) bekrachtigt Lotharius daarin de aanstelling van de monniken van Sint-Baafs, onder leiding van abt Womarus. De abdij was kort voordien heropgericht na de Noormanneninvallen en de daaropvolgende vlucht naar Laon in de tweede helft van de 9de eeuw. In de oorkonde wordt ook vastgelegd dat de abt voortaan door de monniken zelf zal worden verkozen.
Hoezo fake news?
Het document is een zogenoemd falsum of pseudo-origineel, een vervalsing die de eigenschappen overneemt van een origineel document. De typische kenmerken van de Karolingische kanselarij werden geïmiteerd, maar de afwerking is slordig. Zo ogen de lange schachten aan de letters bijvoorbeeld weinig uniform en is de tekst REGIS GLORIOSISSIMI erg bibberig en onregelmatig neergepend. Ook is het lettertype van de laatste regel hetzelfde als de rest van de tekst, wat ongebruikelijk was bij dit type charters.
En hoe zat het met die cancel culture?
In de 11de eeuw werden daarenboven een aantal woorden met een donkerder inktkleur overschreven. En werd – nog verregaander – de naam van de abt Wido uitgekrast (“geraseerd”) en overschreven door “Womarus”.
Waarom eeuwen na datum nog zo’n ingreep doen?
Dit had alles te maken met de reputatie van Wido. Hij werd in 953 aangeduid als abt van Sint-Baafs, nadat hij eerder uit dezelfde waardigheid was ontslagen in de abdij van Sint-Bertijns (vandaag in Saint-Omer, Frankrijk) omwille van wanbeheer.
Belangrijk om weten is dat deze episode zich afspeelde ten tijde van de verwoede prestigestrijd tussen de abdijen van Sint-Pieters en Sint-Baafs, waarbij Sint-Pieters met de steun van de Vlaamse graven een hoge vlucht nam. De valse oorkonde is eigentijds, uit de 10de eeuw, en werd vermoedelijk opgesteld door een monnik van Sint-Baafs zelf om de onafhankelijkheid van de Bavelingen ten aanzien van de monniken van de concurrerende Sint-Pietersabdij of “Pieterlingen” te vrijwaren. Tot overmaat van ramp werd Wido in 965 vervangen door de abt van Sint-Pieters, Womarus, waardoor hij nadrukkelijk werd “gedegradeerd”.
Beide abdijen hebben zich in de loop der eeuwen in het kader van hun onderlinge wedijver rijkelijk bediend van vervalsingen als instrument om elkaar de loef af te steken. Een bijkomend gevolg is een staaltje van “cancel culture” avant-la-lettre: in de historiek van de Sint-Baafsabdij werd er over gewaakt de naam van de gecontesteerde abt zo veel mogelijk te mijden om het blazoen op te poetsen. Wido werd waar mogelijk vervangen door Womarus, alsof zijn abbatiaat er nooit geweest was. Onderzoekers zijn het er bovendien niet over eens of het zelfs niet nadrukkelijk de bedoeling was de naam opzichtig uit te wissen, om de schande voor Wido nog te vergroten. De 11de-eeuwse scribent die zich van dit taakje kweet, vergat evenwel ook de dorsale notitie aan te passen, waar de naam van Wido (Uuidonis abbatis) wél bewaard bleef.
Een transcriptie van de oorkonde is raadpleegbaar via de online database Diplomata Belgica (nr. 1190).
