De officialiteit in Brussel is een eerder onbekende rechtbank die tussen 1448 en 1796 zaken behandelde over geestelijken of over de spiritualiteit en het zedelijke leven van de gelovigen in Brabant. Een nieuwe inventaris maakt dit archief voor het brede publiek toegankelijk.
.jpg)
Sinds de late middeleeuwen had elk bisdom een officialiteit of bisschoppelijke rechtbank. Brussel was geen bisschopszetel, maar huisvestte toch een officialiteit, zij het met tussenposen. Dat had alles te maken met het speciale statuut van het hertogdom Brabant. In enkele belangrijke constitutionele charters, zoals de Blijde Inkomst uit 1356, was bepaald dat Brabanders enkel voor Brabantse rechtbanken konden worden gedaagd. De officialiteiten van de bisdommen Kamerijk en vervolgens Mechelen, die heel wat Brabants grondgebied omvatten, lagen niet in het hertogdom. Vandaar de noodzaak om in Brabant – in Brussel of elders, bijvoorbeeld in een herberg op de Pasbrug vlakbij de grens tussen Mechelen en Brabant – een aparte kamer van deze rechtbanken in te richten.
Aanzienlijke delen van het archief zijn verloren gegaan, maar wat bewaard bleef, is verrassend divers. Je vindt in dit archief, bewaard in het Rijksarchief Brussel (Vorst), registers en procesdossiers over strafrechtelijke en contentieuze zaken en tal van huwelijksdispensaties. Eén 15de-eeuws register stamt van de officialiteit van het bisdom Kamerijk in Brussel. Een dossier over Hoegaarden is afkomstig van de officialiteit van het aartsdiakenschap van Brabant dat deel uitmaakte van het bisdom Luik. En de rest werd gevormd door de officialiteit van het in 1559 opgerichte aartsbisdom Mechelen en is in hoofdzaak 18de-eeuws.
Inhoudelijk gaan de meeste dossiers over het zedelijke leven van de gelovigen, met zaken over huwelijksbeloftes, ontmaagding met of zonder de belofte te huwen, scheiding, verleiding en verzet tegen geplande huwelijken. Gezien de thematiek, en in tegenstelling tot wereldlijke rechtbanken in de vroegmoderne tijd, zijn het vaak vrouwen die deze zaken aanspanden of die gedaagd werden. Dit bestand laat dus de stem van heel wat gewone vrouwen weerklinken, als slachtoffer maar zeker ook als zelfstandig handelende actoren die hun rechten durfden opeisen en hun eer en reputatie verdedigden in een door mannen gedomineerde tijd.
De inventaris
De inventaris is gratis online beschikbaar via onderstaande links.
VAN GELDER Klaas, Inventaris van het archief van de officialiteit in Brussel (1448-1796), reeks Inventarissen Rijksarchief Brussels Hoofdstedelijk Gewest nr. 104, publicatie nr. 6647, Algemeen Rijksarchief, Brussel, 2026.
