Inhoud
Historische kaarten bieden een immens potentieel voor onderzoek over de ontwikkeling van cultuur- en natuurlandschappen doorheen de geschiedenis. In de Belgische archieven bevindt zich een rijke schat aan kaarten die voor dergelijk onderzoek ideaal zijn. Sinds de 16de eeuw was België een internationaal zwaartepunt voor de kaartproductie. Historisch gezien lieten lokale heren en administratieve instellingen kaarten maken voor de meest diverse doeleinden, vaak in gebundelde vorm. Deze kaart- of landboeken kwamen niet toevallig tot stand. De opdrachtgevers trachtten hun gehele landerijen op deze wijze in kaart te brengen.
Wat kaart- en landboeken bijzonder maakt, is dat ze naast visuele informatie over (lokale) historische landschappen ook tekstinformatie daarover bieden, zoals de eigenaar van een perceel, de oppervlakte of het landgebruik. Deze extra informatie ontbreekt doorgaans bij losse kaarten, die in het verleden vaak in kaartencollecties werden gebundeld. Hierdoor werden ze van hun bijhorende documenten gescheiden en bleef die documentatie (of de kaart zelf) niet altijd bewaard. In kaartboeken bleven beide onderdelen wél gebundeld bewaard.
Tot vandaag blijven kaartboeken in het interdisciplinair onderzoek echter minder gebruikelijk als bronnenmateriaal. Ze zijn soms moeilijk te vinden, maar ook de (digitale) verwerking ervan is complex en tijdrovend.
Hieruit volgt dat gestandaardiseerde en bekendere kaartenreeksen het meest gebruikt werden (en nog steeds worden) bij onderzoek. De Ferarriskaarten zijn hiervan een mooi voorbeeld. Om grote hoeveelheden kaarten (en hun contextinformatie) te verwerken, lijken hulpmiddelen zoals AI (artificiële intelligentie) echter een potentiële oplossing, al zijn er voor de toepassing op ongestandaardiseerde kaarten nog vele uitdagingen. Hierdoor blijven minder bekende kaarten uit de periode voor 1800 vaak onderbelicht.
Een gecentraliseerde inventaris en de ontwikkeling van pipelines
Enter het project ATLAS 2.0. Een eerste doelstelling is om een meer centrale inventaris van een selectie van kaartboeken uit het Rijksarchief op te stellen. Deze zal zowel informatie bieden over de visuele inhoud, alsook over de extra tekstinformatie. ATLAS 2.0 tracht zo enerzijds de soms complexe toegang tot kaarten uit de periode voor 1800 te verbeteren; en anderzijds het gebruik ervan te verhogen. Voor dit project zullen zowel kaart- en landboeken uit het Algemeen Rijksarchief als uit een aantal rijksarchieven in de provincies verwerkt worden.
Recente evoluties binnen de ‘Digital Humanities’ en AI-ontwikkelingen voor documentanalyse bieden kansen tot verandering. Er ontstaan mogelijkheden om complexe visuele en tekstuele gegevens van kaarten op een gestructureerde manier automatisch te ontsluiten. Op deze vooruitgang zet ATLAS 2.0 volop in. De bedoeling is om een efficiënte ‘pipeline’ voor AI te creëren, om ook ongestandaardiseerde kaarten te kunnen verwerken. Dit zal het (semi-)automatisch verwerken en verrijken van gegevens uit handgemaakte kaart- en landboeken mogelijk maken. Het einddoel is dat toekomstig onderzoek van de ontwikkelde pipeline en de geëxtraheerde gegevens gebruik kan maken.
Citizen Science
Om de door AI geëxtraheerde data geografisch bruikbaar te kunnen maken, is het nodig om de historische kaarten te georefereren. Hiervoor zet het project volop in op Citizen Science. Bij het georefereren wordt een kaart geografisch gesitueerd en georiënteerd in verhouding tot hedendaagse kaarten. Het kaartboek van de abdij van Averbode is een mooi voorbeeld van wat georeferentie te bieden heeft.
Omdat het georefereren van oude kaarten zeer uitdagend is voor AI en dus nog steeds een manueel (door de mens) uit te voeren proces is én omdat de kwantiteit aan te verwerken kaarten te groot is, zet dit project in op vrijwilligers. Vrijwilligers kunnen volop gebruikmaken van hun ‘insiderkennis’ over een bepaalde regio. De bijdrage die de vrijwilligers leveren is dus even belangrijk als de ontwikkeling van de pipeline.
De link met plaatsnaamregisters en toegang tot de gegevens
De geëxtraheerde informatie over plaatsnamen en toponiemen wordt gekoppeld aan het plaatsnamenregister Belgian Historical Gazetteer (BHG), een project van de Universiteit Antwerpen in het kader van Clariah-VL+. De doelstelling van dit project ligt in het beschikbaar stellen van een historisch plaatsnamenregister voor het gehele Belgische grondgebied. De uit de kaartboeken onttrokken toponiemen, waaronder gehuchten en veldnamen, zullen de BHG aanzienlijk verrijken met gegevens uit de 16de tot de 18de eeuw.
Het openbaar toegankelijk stellen van de onderzoeksdata en algoritmes zal op verschillende manieren gebeuren. Een doorontwikkeling van de Gent Gemapt viewer zal gebruikt worden voor het aanbieden van geografische data. SODHA wordt gebruikt voor het aanbieden van datasets. Ook de AI-algoritmes zullen open ter beschikking worden gesteld.
Partners
- Partnerinstellingen
- Algemeen Rijksarchief (ARA)
- Universiteit Antwerpen, Centre for Urban History (CUH/CSG)
- Universiteit Gent
- Ghent Centre for Digital Humanities (GhentCDH)
- Internet and Data Science (IDLab)
- Nationaal Geografisch Instituut
- Partnerprojecten
- Artemis/Artemis-UA
- Clariah-VL+
- Stakeholderscomité
- Lies Vervaet – Regionaal Landschap Schelde, Durme en IOED
- Veerle Van Eetvelde – Ghent University, Department of Geography, Landscape Research Unit
- Bram Vannieuwenhuyze – University of Amsterdam, Explokart Research Group / MAP Sint-Niklaas
- Katherine McDonough – Lancaster University
- Maarten Trekels – Meise Botanic Garden
- Julia Noordegraaf – University of Amsterdam, CREATE
Medewerkers
Promotoren
- Iason Jongepier (Algemeen Rijksarchief/Universiteit Antwerpen), coördinator
- Tim Soens (Universiteit Antwerpen, Centre for Urban History (CUH/CSG))
- Christophe Verbruggen (Universiteit Gent, Ghent Centre for Digital Humanities (GhentCDH))
Stagiair
- Tobias Radermacher (Algemeen Rijksarchief)
